Amfiteatri i Durrësit

Amfiteatri i Durrësit është një amfiteatër romak në qendër të qytetit të Durrësit, në Shqipëri. Ndërtimi filloi nën perandorin Trajan në shekullin e 2-të pas Krishtit dhe u shkatërrua dy herë nga tërmetet në shekujt e 6-të dhe të 10-të. Është amfiteatri më i madh romak i ndërtuar ndonjëherë në Gadishullin Ballkanik, dikur me një kapacitet prej 20,000 personash.

Amfiteatri është përfshirë në listën paraprake të Vendeve të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s për Shqipërinë. U zbulua në fund të vitit 1966 dhe që atëherë është bërë një atraksion turistik popullor.

Amfiteatri u ndërtua në fillim të shekullit të 2-të pas Krishtit dhe u përdor për shfaqje deri në shekullin e 4-të pas Krishtit. Tërmeti i vitit 345/346 ka të ngjarë ta ketë dëmtuar monumentin dhe ta ketë mbyllur ‘ludii gladiatorii’. Një faltore e hershme e krishterë u ndërtua në amfiteatër në gjysmën e dytë të shekullit të 4-të. Fillimisht, faltorja ishte zbukuruar me afreske; në shekullin e 6-të, u shtuan mozaikë. Një faltore mesjetare u ndërtua në shekullin e 13-të, gjithashtu e zbukuruar me afreske. Amfiteatri u mbulua në shekullin e 16-të, pas pushtimit osman, kur një mur u ndërtua aty pranë. Marin Barleti e përshkroi monumentin si ‘të ndërtuar mirë’.

Rreth një e treta e vendit u zbulua dhe u gërmua në vitet 1960 nga Vangjel Toci; pjesa tjetër u gërmua në vitet 1980 nga Lida Miraj. Pas gërmimeve, amfiteatri u përkeqësua ngadalë, pasi nuk u ndërmorën përpjekje konservimi para viteve 2000, dhe ndërtimi vazhdoi të zhvillohej rreth vendit. Në vitin 2004, Universiteti i Parmës filloi punimet restauruese për të shpëtuar monumentin.

Amfiteatri ka një formë eliptike me boshte prej 132.4 metrash (434 ft) dhe 113.2 metrash (371 ft). Arena është 61.4 metra (201 ft) me 42.2 metra (138 ft) dhe është 20 metra (66 ft) e lartë. Është ndërtuar në një shpat kodre të pjerrët, dhe brenda amfiteatrit ka shkallë dhe galeri në nivele të ndryshme. Kapela me mozaikë është ruajtur.

Vendi aktualisht funksionon si muze dhe si skenë për Festivalin Ndërkombëtar të Filmit në Durrës.

Amfiteatri është i rrethuar nga të gjitha anët nga qyteti i Durresit, dhe një pjesë e vetë arenës është ndërtuar me banesa moderne. Kështu, presionet e zhvillimit kërcënojnë ruajtjen afatgjatë të vendit. Bashkia e Durrësit tani po planifikon të heqë shtëpitë.

Amfiteatri ka mangësi serioze strukturore, dhe mozaikët dhe pikturat e tij po prishen ngadalë.

Në vitin 2013, amfiteatri u përzgjodh nga Europa Nostra së bashku me trembëdhjetë vende të tjera si një nga vendet e trashëgimisë kulturore më të rrezikuara në Europë.