Malësia e Madhe është një nga krahinat më të njohura dhe më të rëndësishme historike të Shqipërisë veriore. E vendosur në pjesën veriperëndimore të vendit, në kufi me Mali i Zi, kjo trevë është e njohur për traditat e saj shekullore, mikpritjen, historinë e qëndresës kombëtare dhe peizazhet e jashtëzakonshme malore.
Bashkia e Malësisë së Madhe ka qendër qytetin e Koplik dhe përfshin një territor të gjerë me qindra vendbanime të vogla, fshatra dhe lagje malore. Krahina shtrihet nga brigjet e Liqenit të Shkodrës deri në Alpet Shqiptare dhe masivet e larta malore pranë kufirit me Malin e Zi.
Pozita Gjeografike
Malësia e Madhe kufizohet:
- Në veri me Malin e Zi.
- Në jug me Bashkinë e Shkodrës.
- Në lindje me Alpet Shqiptare dhe Bashkinë e Shkodrës.
- Në perëndim me Liqenin e Shkodrës.
Rajoni karakterizohet nga:
- Male të larta
- Lugina alpine
- Livadhe dhe kullota
- Burime ujore
- Pyje ahu, pishash dhe gështenjash
Ndër majat më të njohura janë:
- Maja e Veleçikut
- Maja e Bratilës
- Maja e Taraboshit
Historia e Malësisë së Madhe
Malësia e Madhe ka qenë një nga qendrat më të rëndësishme të identitetit shqiptar. Banorët e saj kanë luajtur rol të rëndësishëm në:
- Kryengritjet kundër Perandorisë Osmane
- Lëvizjen Kombëtare Shqiptare
- Shpalljen e Pavarësisë
- Mbrojtjen e trojeve shqiptare
Figura të njohura historike të lidhura me Malësinë e Madhe janë:
- Ded Gjo Luli
- Prek Cali
Njësitë Administrative të Bashkisë Malësi e Madhe
Bashkia përbëhet nga njësitë administrative:
- Koplik
- Gruemirë
- Kastrat
- Kelmend
- Shkrel
- Qendër
- Bajzë
Lista e Plotë e Fshatrave të Malësisë së Madhe
Njësia Administrative Kelmend
- Tamarë
- Vermosh
- Lepushë
- Selcë
- Vukël
- Nikç
- Brojë
- Kozhnjë
- Dragobi
- Murrik
Fshatra dhe lagje tradicionale të Kelmendit
- Gropat e Selcës
- Lëpusha e Sipërme
- Bashkimi
- Dobrinjë
- Velipojë e Kelmendit
Njësia Administrative Shkrel
- Dedaj
- Bogë
- Vrith
- Zagorë
- Ducaj
- Bzhetë
- Lohë
Njësia Administrative Kastrat
- Bajzë
- Gradec
- Aliaj
- Goraj
- Vukpalaj
- Jeran
- Hot
- Ivanaj
Njësia Administrative Gruemirë
- Gruemirë
- Gril
- Omaraj
- Vajush
- Boriç i Madh
- Boriç i Vogël
Njësia Administrative Koplik
- Koplik i Sipërm
- Koplik i Poshtëm
- Shtoj i Ri
- Kamicë
- Pjetroshan
- Zagorë e Koplikut
Njësia Administrative Qendër
- Rrash-Kullaj
- Ktosh
- Kolaj
- Linaj
- Egç
- Kurtaj
- Omaraj i Sipërm
Njësia Administrative Bajzë
- Bajzë
- Hot
- Veleçik
- Traboin
- Arzë
- Prapshtan
Krahinat Tradicionale të Malësisë së Madhe
Historikisht Malësia e Madhe përbëhet nga pesë bajrakët e njohur:
Hoti
Një nga krahinat më të njohura shqiptare, e lidhur ngushtë me figurën e Ded Gjo Lulit.
Gruda
E njohur për traditat e forta patriotike dhe kulturore.
Kelmendi
Një nga krahinat më të bukura alpine të Ballkanit.
Kastrati
Krahinë me histori të pasur dhe tradita të ruajtura.
Shkreli
I njohur për peizazhet e Bogës dhe lidhjen me Alpet Shqiptare.
Fshatrat më të Njohura të Malësisë së Madhe
Vermosh
Vermoshi është fshati më verior i Shqipërisë dhe një nga destinacionet më të njohura alpine.
Karakterizohet nga:
- Lugina alpine
- Kullota të gjera
- Bujtina tradicionale
- Turizmi malor
Lepushë
Një nga perlat turistike të Alpeve Shqiptare.
Njihet për:
- Livadhet alpine
- Sportet dimërore
- Turizmin familjar
- Natyrën e paprekur
Tamarë
Qendra administrative e Kelmendit dhe pika kryesore e hyrjes në Alpet veriore.
Bogë
Një nga destinacionet më të vizituara të veriut shqiptar.
Atraksionet kryesore:
- Shpella dhe kanione
- Alpet Shqiptare
- Shtigjet turistike
Ekonomia e Fshatrave të Malësisë së Madhe
Bujqësia
Produktet kryesore:
- Misri
- Patatja
- Fasulja
- Perimet malore
Blegtoria
Tradicionalisht zhvillohet:
- Rritja e deleve
- Rritja e dhive
- Gjedhët
- Prodhimi i djathit
Bimët Mjekësore
Zona është e njohur për:
- Sherebelën
- Çajin e malit
- Boronicat
- Rigonin
Turizmi
Turizmi është sektori me rritjen më të shpejtë.
Atraksionet kryesore përfshijnë:
- Vermoshi
- Lepusha
- Bogë
- Kanioni i Cemit
- Liqeni i Shkodrës
Traditat dhe Kultura
Malësia e Madhe ruan një nga kulturat më autentike shqiptare.
Karakteristikat kryesore:
- Kanuni i Malësisë
- Këngët epike
- Lahuta
- Veshjet tradicionale
- Dasmat malësore
Mikpritja konsiderohet një nga vlerat themelore të banorëve të kësaj treve.
Kuzhina Tradicionale
Gatimet më të njohura përfshijnë:
- Flija
- Kaçamaku
- Mishi i pjekur
- Djathi i Kelmendit
- Byreku tradicional
- Trofta e zonave malore
- Mjalti i maleve
Potenciali për Zhvillim
Malësia e Madhe ka potencial të madh në:
- Turizmin alpin
- Agroturizmin
- Blegtorinë moderne
- Bimët medicinale
- Prodhimet bio
- Turizmin kulturor
Falë bukurive natyrore dhe trashëgimisë së pasur historike, kjo zonë po shndërrohet në një nga destinacionet më të rëndësishme turistike të Shqipërisë veriore.
Fshatrat e Malësisë së Madhe përbëjnë një nga thesaret më të mëdha natyrore, historike dhe kulturore të Shqipërisë. Nga Vermoshi dhe Lepusha në Kelmend, te Boga, Shkreli, Hoti dhe Kastrati, çdo fshat ruan histori, tradita dhe peizazhe unike. Kjo trevë mbetet simbol i identitetit shqiptar, i mikpritjes malësore dhe i bukurisë së jashtëzakonshme të Alpeve Shqiptare.